Ana Arı Nasıl Üretilir? Doolittle, Çift Aşılama, Jenter, Miller, Hopkins ve Cloake Yöntemlerinin Karşılaştırması

Önceki yazılarda ırkları ve ıslah yollarını anlattık. Ama ıslahın son adımı hep aynı: seçtiğiniz koloniden iyi bir ana arıyı nasıl üreteceksiniz? Doolittle, çift aşılama, Jenter, Miller, Hopkins, Alley, Cloake gibi onlarca isim dolaşıyor ve çoğu arıcılık sitesi kendi yöntemini “en iyisi” diye anlatıyor. Bu yazıda ölçümlü verileri tanıtım ve kişisel deneyimden ayırdık. Okuyucuya soru bıraktığımız yerler var.

Kısa harita

Önce: “iyi ana arı” nasıl ölçülür?

Çalışmalar genellikle şu vekil ölçütlere bakıyor:

• Çıkış ağırlığı (mg): Ağır ana arı genelde daha çok yumurta tüpüne (ovariol) sahip kabul edilir.
• Spermateka çapı ve sperm sayısı: Çiftleşme sonrası depolanan sperm; uzun ömürlü yumurtlama için önemli.
• Kabul oranı: Bakıcı arıların yüksüğü kabul etme yüzdesi; kaliteyle aynı şey değil.

Güneşdoğdu ve Şekeroğlu’nun (2020, Türk Tarım-Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi) derlemesine göre Öztürk (1994) 300 ana arıyı ≤170 mg ve ≥190 mg diye ayırmış; ağır grupta kabul, yumurtlama, yumurtlamaya erken başlama ve spermateka dolgunluğu daha iyi çıkmış. Öztürk (2014) yaklaşık 200 mg’ı “kaliteli”, 220 mg üstünü “çok kaliteli” diye sınıflıyor. Bunlar vekil ölçüt; tarlada ömür ve yumurtlama düzeni ayrı şeyler.

Soru: Siz ana arıda neye değer verirsiniz: çıkış ağırlığı, sperm sayısı, yoksa ilk iki yılın yumurtlama düzeni ve yavru deseni?

En çok bilinen etken: larva yaşı

Birçok kaynak “en genç larvayı kullanın” diyor. Derlemede aktarılan Woyke (1971) verisi (spermateka hacmi birimi derlemede belirtilmemiş) larva yaşıyla kalite arasındaki ilişkiyi gösteriyor:

Aynı derleme, Mahbobi ve ark. (2012) çalışmasında en ağır ana arıların 1 günlük larvalardan çıktığını ve Okuyan ile Akyol (2018) çalışmasında 1 günlük larvada kabulün daha yüksek olduğunu aktarıyor. İngiltere Ulusal Arı Birimi (NBU, Wilkinson ve Brown 2002) 12–18 saatlik larvayı seçiyor ve daha yaşlı larvanın kalitesi düşük ana arı verebileceğini yazıyor. Almanya’dan Rosenkranz’ın ders notu “en genç larva” diyor ve kraliçe sütü beslemesinin larvanın 2. veya 3. gününde başlaması gerektiğini ekliyor.

Ama tablo temiz değil. Cengiz, Yazıcı ve Arslan (2019, Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, altı koloni) 1 günlük larva, 2 günlük larva ve 2 günlük yumurta transferini karşılaştırdı:

Yazarlar yumurta transferinin kabul oranını düşürmesine rağmen ağırlık, spermateka ve sperm sayısını artırdığını bildiriyor; 2 günlük larvada kabul en yüksek (%83,82) ama kalite en düşük. Çalışma yalnızca altı koloniyle yapıldı.

Soru: Kabul oranı mı yoksa ana arı kalitesi mi sizin için belirleyici? Yüksek kabulle ortalama kalite mi, düşük kabulle daha ağır ana arı mı?

Doolittle (aşılama): temel yöntem

Tarım ve Orman Bakanlığı Alata Araştırma Enstitüsü’nün broşürü (2022) yalnızca bu yöntemi ayrıntılı veriyor:

• Başlatıcı koloni: Güçlü, genç nüfuslu; ana arı 3–4 gün önce alınır, günlük 1:1 şurup.
• Yüksük: Balmumundan, 9 mm çap, 10 mm derinlik; transfer çıtası başına 15–20 yüksük.
• Larva: 0–24 saatlik; yüksüğe 1:1 seyreltilmiş arı sütü damlatılır; oda 27–28 °C ve %65–70 nem.
• Larva sayısı: Başlatıcı koloniye en fazla 20–25 larva öneriliyor.
• Bitirici koloni: Ana arı kafesli, transfer çıtası iki kapalı yavrulu çerçevenin arasında; 8–9 gün sonra yüksükler çiftleştirme kutularına veriliyor.
• Erkek arı: Ana arı üretiminden yaklaşık 2 hafta önce başlamalı.
• Damızlık koloni sayısı: 10 yeterli sayılıyor ama akrabalığı önlemek için 15 ve üzeri öneriliyor.

Broşürdeki sayıların çoğunun kaynağı belirtilmemiş (yüksük ölçüleri Doğaroğlu 2009 ve Güler 2017’ye atfedilmiş, diğer zamanlamalar kaynaksız); broşür Miller, Alley, Hopkins, Jenter, Cloake ve çift aşılamayı hiç anlatmıyor.

Larva sayısı konusunda kaynaklar çelişiyor: Woyke (1971) 60 larvanın üzerinde kalitenin düştüğünü, Okuyan ve Akyol (2018) 30–60 larvanın kaliteyi bozmadığını, Ali (2017) en yüksek kalmanın 45 larvada olduğunu bildirmiş (hepsi derlemeden aktarım). Broşür ise 20–25 öneriyor.

Çift aşılama (dubleegrift): değer mi?

İkisi de ölçüm içeren iki çalışma:

• Delaplane ve Harbo (1988): 12 saatten genç larvalarla altı ana arısız bakıcı koloni. Çift aşılama ana arıyı ağırlaştırmadı: ayrı kolonilerde tek aşılama 1. gün larva 281 mg, çift aşılama 275 mg, tek aşılama 2. gün larva 270 mg (genel fark anlamlı ama çift aşılama ikisinden anlamlı farklı değil). Yazarlar çift aşılamayı kendi sisteminde “değmez” buluyor. Yüksüğü önceden arı sütüyle hazırlamak (priming) ağırlığı değiştirmedi ama kabulü artırdı: 44/48 (%92) ve kuru aşılamada 37/48 (%77).
• Africanized arılarda arı sütü çalışması (Acta Scientiarum 2019): Çift aşılanan ana arılar yaklaşık %2,4 daha ağır çıktı (181,8 mg ve 177,6 mg), ama arı sütü verimi bundan etkilenmedi. Çift aşılama çok daha emek istiyordu: tek aşılamayla yaklaşık %170 daha fazla ana arı elde edilmiş (398 ve 147).

Soru: %2,4 fazla ağırlık veya sıfır fark için bir gün daha ek emek vermeye değer mi? Ve priming’in %15’lik kabul artışı daha mı önemli?

Jenter, Nicot ve yumurta transferi

Jenter sisteminde (genel bilgi) ana arı plastik petek hücrelerine yumurtlar; yumurta veya yeni çıkmış larva yüksüğe aktarılır, böylece larvayı iğneyle taşımaya gerek kalmaz. Nicot sisteminde aşılanmış yüksükler kafeslerle korunur; Hopkins yöntemini anlatan arıcı bunu kolay yönetilen bir sistem olarak tarif ediyor (görüş).

Ölçümler:

• Cengiz ve ark. (2019): 2 günlük yumurta transferi kabulde en düşük (%61,76) ama ağırlıkta ve sperm sayısında en yüksek (yukarıdaki tablo).
• Zou ve ark. (2016, Çin; Apis cerana cerana, her yöntemde üç koloni): Aşısız yöntemde kabul %40,87, çıkış %38,52; aşılamada kabul %74,38, çıkış %69,13. Ağırlık, göğüs ölçüleri ve ovariol sayısında fark yoktu; vitellogenin ifadesi aşısız yöntemde daha yüksekti. Dikkat: Bu çalışma A. cerana’da ve “aşısız” yönteminin Jenter ile aynı olduğu belirtilmemiş.

Soru: Aşıyı öğrenmek yerine daha düşük kabul oranını (%62 veya %41) kabul eder miydiniz? Hangi ölçekte çalışıyorsunuz?

Miller, Alley, Hopkins: aşısız, koloni seçer

• Miller yöntemi yeni peteğin kenarının zikzak veya şerit kesilmesine dayanır; Michael Bush’a göre bu yöntem Albert Cook’un 1876 tarihli yayınından gelir ve hobi arıcılığında kullanılır, ticari ıslahçılar kullanmaz (bu onun görüşü).
• Alley / Hopkins: Larvalı yatay petek veya yeni petekte bakıcı arılar larva seçer. The Apiarist’te Hopkins yöntemini anlatan arıcı aşılama gerekmemesini, yüksüklerin çıkarılmasının daha zor olmasını ve hücrelerin hemen kullanılması gerektiğini yazıyor; kendi yöntemine “çok güvendiğini” ve bunun “bir sezonluk” gözlem olduğunu da kabul ediyor.
• Cloake tahtası: Wikipedia özetine göre kolonide ana arılı alt bölme ve ana arısız üst bölme oluşturur; ana arısız bölmede aşılanmış larva veya doğal yüksük geliştirilir; yöntemin kabul oranını artırdığı bildirilmiş. Doğrudan ölçüm bulamadık.
• Ben Harden: Hücreler ana arı varken, ana arı kafesinin altında başlatılıp bitiriliyor (yine arıcı anlatımı).

Bu yöntemlerin ana arı kalitesi (ağırlık, sperm sayısı) üzerinde karşılaştırmalı, hakemli bir ölçüm bulamadık. Savundukları şey çoğunlukla uygulama kolaylığı ve aşıdan kaçınma.

Başlatıcı ve bitirici: ana arılı mı, ana arısız mı?

• NBU (İngiltere): Ana arılı başlatıcı/bitirici kullanıyor: güçlü bir koloni, ana arı kafesin altında, kapalı yavru üstte; 6.666 aşılanan larvada (basıldığı şekliyle) 152 grupta %81 kabul. 1991 denemesinde ana arılı ve ana arısız kolonide pupa ağırlığı 0,2540 ve 0,2488 g (anlamlı değil); yüksük uzunluğu ana arısız kolonide anlamlı daha uzundu (30,82 ve 26,70 mm). Zayıf kabul gösteren koloniler emekliye ayrılıyor.
• Rosenkranz (Almanya): Ana arısız bakıcı koloni anlatılıyor: yaklaşık 9 gün ana arısız, acil yüksükler düzenli kırılıyor; alternatif olarak yaklaşık 1,5 saat ana arısız bırakılıyor.
• Besleme: Cengiz ve ark. (2019) şurup+vitamin+protein ek beslemeyle kabulü %82,35 (beslenmeyen %62,74), çıkış ağırlığını 195,01 mg (186,30 mg), sperm sayısını 4,54 milyon (4,26 milyon) buldu; altı kolonide.
• Larva sayısı ve koloni gücü: NBU büyük, kalabalık kolonileri, bir önceki sezon yetişmiş ana arıyla yönetileni ve oğul hazırlığında olmayanı öneriyor.

Soru: Küçük arılıkta ana arılı bitirici (kolonuyu bölmeden) mı, ana arısız başlatıcı mı mantıklı? Hangisi sizin kolonilerinizi daha az yıpratır?

Islahçılar hangisini tercih ediyor?

Dürüst cevap: ıslahçıların yöntem tercihini ölçen bir anket bulamadık. Elimizde şunlar var:

• NBU (resmî kurum): aşılama + ana arılı başlatıcı/bitirici, 12–18 saatlik larva.
• Rosenkranz (Almanya): aşılama (Umlarven), Jenter ve ana arısız bakıcı koloni anlatılıyor; ıslah için larvanın seçilmiş damızlık koloniden alınmasını, çoğaltma (Aufzucht) ile ıslahı (Zucht) ayırıyor.
• Bakanlık broşürü (Türkiye): yalnızca Doolittle.
• Michael Bush’un görüşü: Miller ve Alley’i tanıdığı ticari ıslahçıların kullanmadığını söylüyor (kişisel gözlem).
• Pol-line ve diğer programların ana arı üretim yöntemi, bu taramada bulduğumuz kaynaklarda belirtilmemiş.

Yani kurumsal rehberlerde aşılama ağır basıyor; ama bunun nedeni ölçeklenebilirlik ve standardizasyon olabilir, “kalite” olmayabilir. Aşısız yöntemlerin kalite açısından kötü olduğuna dair ölçüm de yok.

Soru: Islahçı için seçilmiş damızlıktan larvayı garantili almak (aşılama) mı daha önemli, yoksa bakıcı arıların larvayı seçmesine izin vermek mi? Seçim bakıcı arıda mı yoksa sizde mi olmalı?

Hangi senaryoda ne? (yorum)

Aşağıdakiler kaynaklardan çıkardığımız denemelik yorumlardır:

• Yılda birkaç ana arı, kendi kolonileriniz için: Aşısız yöntemler (Miller, Hopkins, Cloake bölme) öğrenme eşiğini düşürür; kalite kaybı ölçülmedi.
• Birkaç düzine ana arı, soy kaydı tutmak istiyorsanız: Aşılama (Doolittle) seçilmiş damızlıktan larvayı garantiler; priming ve 12–24 saatlik larva ile kabul artar.
• Maksimum ağırlık ve sperm hedefi: 1 günlük larva (ya da yumurta transferi denemesi) ve ek besleme; çift aşılamanın katkısı küçük ve emek maliyeti yüksek.
• Ne olursa olsun: Başlatıcı koloniyi güçlü, genç ve oğul hazırlığı olmayan seçin; zayıf kabul veren koloniyi bırakın; erkek arıyı ana arıdan yaklaşık 2 hafta önce hazırlayın.

Eksik bilgiler

• COLOSS’un “Standard methods for rearing and selection of Apis mellifera queens 2.0” makalesi açılmadı; bu konuda en kapsamlı derleme olabilir.
• Aşısız yöntemlerin (Miller, Hopkins, Alley, Cloake) kalitesini hakemli düzeyde karşılaştıran bir çalışma bulamadık.
• Ana arı kalitesinin tarlada ömür ve yumurtlama düzenine etkisi (yalnızca ağırlık ve sperm vekil ölçütleri) bu yazıda ele alınmadı.
• Doolittle’ın kitabının yayın yılını bir kaynakta 1846 görünce doğrulayamadık; genellikle 1889 olarak bilinir.

Sık sorulan sorular

Doolittle yöntemi mi, Jenter mi?

Doolittle en yaygın ve en çok ölçülmüş yöntem. Yumurta transferinin (Jenter benzeri) küçük bir çalışmada kabulü düşük (%61,76), ama ağırlık ve sperm sayısı yüksek çıktı; altı koloni olduğu için kesin yargı yok.

Çift aşılama değer mi?

İki çalışmada ağırlık farkı ya yoktu ya da küçüktü (yaklaşık %2,4); emek maliyeti yüksekti. Priming (yüksüğü arı sütüyle hazırlama) daha ucuz bir kabul artışı olabilir (%92 ve %77).

Hangi larva yaşı en iyisi?

Birçok kaynak 12–24 saatlik larvayı öneriyor; Woyke’nin verisinde 1 günlük larva en çok sperm sayısını verdi. Ama bir Türk çalışmasında 2 günlük larvada kabul daha yüksekti, kalite daha düşüktü.

Miller yöntemi kaliteli ana arı verir mi?

Doğrudan ölçüm bulamadık. Yöntem hobi arıcılığında kullanılıyor ve aşıdan kaçınmak için tercih ediliyor; kalite iddiaları ölçüme dayanmıyor.

Ana arılı mı, ana arısız mı başlatıcı?

NBU ana arılı bitirici kullanıyor; 1991 denemesinde pupa ağırlığı iki yöntemde benzerdi, yüksük uzunluğu ana arısızda daha uzundu. Hangisinin daha iyi ana arı verdiğini gösteren net bir veri yok.

Ek besleme ana arı kalitesini artırır mı?

Altı kolonilik Türk çalışmasında ek besleme kabulü %62,74’ten %82,35’e çıkardı ve ağırlık ile sperm sayısını artırdı; küçük örnek olduğu için doğrulanması gerekir.

Kaynaklar

• Delaplane ve Harbo 1988, çift aşılama ve priming (UGA)
• Tek ve çift aşılamayla üretilen Africanized ana arılarda arı sütü, Acta Scientiarum Animal Sciences 2019
• Cengiz, Yazıcı ve Arslan 2019, ek besleme ve yumurta/larva transferi, Kafkas Üniv. Vet. Fak. Derg.
• Güneşdoğdu ve Şekeroğlu 2020, Ana arı kalitesini etkileyen faktörler (derleme), TURJAF
• Zou ve ark. 2016, aşısız yetiştirme (A. cerana), Scientia Agricultura Sinica
• Wilkinson ve Brown 2002, Rearing Queen Honeybees, Apicultural Research (NBU)
• Rosenkranz, Königinnenaufzucht ders notu
• Tarım ve Orman Bakanlığı Alata Enstitüsü, Ana arı yetiştiriciliği broşürü 2022 ve Ana arı yetiştirme notu
• The Apiarist, Hopkins yöntemi (arıcı anlatımı)
• Michael Bush, ana arı yetiştirme yöntemleri tarihi (görüş ve tarihsel alıntılar)
• Cloake board, Wikipedia
• İlgili yazılar: Islah, melezleme ve heterozis, Buckfast, Karniyol

Bu yazı kaynak taramasına dayanır ve uygulama tavsiyesi değildir. Ana arı üretirken yerel arıcılık birliğine ve deneyimli bir ıslahçıya danışın. Arıcılık verilerinizi izlemek için Polinasyon Lab sayfasına göz atabilirsiniz.