Kışlama Kayıpları ve Arı Irkı: Hangi Irk Kışı Daha İyi Geçirir?

“Şu ırk kışa dayanıklıdır” cümlesi arıcılıkta en çok tekrarlanan cümlelerden biri. Bu yazıda cümlenin arkasına baktık: kışlama kaybını ırkla ilişkilendiren, ölçüm yapılmış çalışmaları yan yana koyduk.

Kısa özet: ırk etkisi bazı çalışmalarda görünüyor, bazılarında görünmüyor. Görünen yerlerde de çoğu zaman ırkı varroa, koloni gücü ve yerel uyumdan ayırmak zor. Bu yüzden yazının sonunda hükmü okuyucuya bıraktık.

Okuma notu

• Ölçülmüş veri: Kaynağı, yeri, yılı ve (varsa) örnek sayısı belli sayılar.
• Kaynakta yok / doğrulanamadı: Çalışma sayıyı vermiyorsa uydurmadık, öyle yazdık.
• Çalışmalar farklı ölçüt kullanıyor: ölüm yüzdesi, hayatta kalma süresi, kış ağırlık kaybı. Bunları birbirine çevirmedik.

Çalışmalar tek tek

1. Erzurum, Narman (1650 m): Kafkas, Karniyol, Buckfast, yerli

Cengiz ve Erdoğan’ın 2017/2018 çalışmasında kışlama kaybı: Kafkas %43,95, Karniyol %34,11, Buckfast %32,68, yerli %30,87. Yani soğuk ve yüksek rakımlı bölgede “Kafkas soğuğa dayanıklıdır” beklentisi bu denemede tutmadı. Ayrıntılar ve bal verimi tablosu için Kafkas arısı yazımıza bakın.

Sınır: Tek bölge, belirli bir kış. Sonucu “Kafkas her yerde kötü” diye genellemek mümkün değil.

2. Romanya: Karpat ve İtalyan

Pârvu ve arkadaşları (2009), çok katlı kovanlarda A. m. carpatica ile A. m. ligustica’yı altı ay boyunca karşılaştırdı. Ölüm oranı Karpat arısında %35, İtalyan arısında %52. Fark istatistiksel olarak anlamlı (p ≤ 0,001). Çalışma, kış sonunda bağıl nemi de bildiriyor: Karpat %74, İtalyan %69. Ayrıca İtalyan arıda ishal veya küf gözlenmemiş.

Sınır: Makalenin özetinde koloni sayısı yok. Bu yüzden farkın ne kadar sağlam olduğunu yorumlamak zor. Ayrıntı için Karpat arısı yazımıza bakın.

3. Macaristan, 1995-1996: İtalyan, melezleri ve Avusturya ıslahlı Karniyol

Macaristan’da yapılan karşılaştırmada İtalyan ırk ve melezleri kötü kışlamış, Avusturya ıslahlı Karniyol iyi kışlamış ve ilkbaharda en büyük popülasyona ulaşmış. Ayrıca ilkbahar popülasyonu ile akasya (Robinia) balı verimi arasında güçlü bir ilişki (r = 0,8) bildirilmiş.

Sınır: Okuyabildiğimiz sayfada kesin kayıp yüzdeleri, yazar adları ve koloni sayısı yok. Yönü gösteren bir kayıt, ama sayısal olarak değerlendiremiyoruz.

4. Malta: Yerel ruttneri ve ithal İtalyan

Uzunov ve arkadaşlarının (Apidologie, 2023) Malta çalışması bu konudaki en çarpıcı örneklerden biri. Yerel A. m. ruttneri (n = 15) ile İtalya’dan getirilen A. m. ligustica (n = 18) 2017-2020 arasında izlendi.

• Eylül 2018’de ruttneri kolonilerinin 12’si, İtalyan kolonilerinin 3’ü hayattaydı.
• Ocak 2019’dan sonra hiçbir İtalyan kolonisi kalmadı.
• Ortalama yaşam süresi: İtalyan 11,3 ± 0,9 ay, ruttneri 25,4 ± 2,7 ay (p < 0,01).
• Ruttneri daha büyük koloni, daha fazla yavru, daha yüksek hijyenik davranış, daha düşük varroa ve daha fazla bal (6,2 kg’a karşı 2,0 kg) göstermiş. İtalyan arı ise uysallık ve sakinlikte daha iyi puan almış.

Sınır: Her alt tür tek bir kardeş ana arı grubundan geliyor. Eylül 2017’deki tek amitraz uygulamasından sonra deney sonuna kadar hastalık ve parazit ilacı verilmemiş; yazarlar bu koşulları “aşırı” olarak niteliyor. Yazarlar genellemeye karşı kendileri uyarıyor. Yine de dikkat çekici nokta şu: ligustica burada soğuktan değil, sıcak bir Akdeniz adasında yerlisinden çok daha erken kayboldu.

5. İsveç: dört alt tür, kış ağırlık kaybı

Norrström ve arkadaşları (PLoS ONE, 2021), güneybatı İsveç’te iki arılıkta, 32 kolonide (her grupta 8) mellifera, ligustica, carnica ve Buckfast’ı 140 gün boyunca tartıyla izledi. Günlük ortalama ağırlık kaybı: İtalyan 0,0454, Buckfast 0,0383, Karniyol 0,0376, mellifera 0,0351 kg/gün. Alt türler arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı değil (p > 0,05). Koloni büyüklüğü sınıfı ise anlamlı (p < 0,005).

Sınır: Bu bir ölüm oranı çalışması değil, yem tüketimi göstergesi. Kış alışılmadık derecede ılık (ortalama 3,5 °C), grup başına 8 koloni var. Yazarlar mellifera’nın daha “tutumlu” olabileceğini söylüyor ama bunun ayrı çalışmalarla doğrulanması gerektiğini ekliyor.

6. Sibirya (Tomsk): yerli mellifera ve melezler

Ostroverkhova ve arkadaşları (PeerJ, 2024), aynı 64 koloniyi 2010-2022 arasında izledi. Ocak ortalaması −19,2 °C olan bölgede tablo şöyle: kış kaybı mellifera için %12-15, melezler için %14-21 (tablo yılları ayrıca belirtilmemiş). Melezlerin tamamı varroa ve/veya ascosphaera ile enfekteyken, saf mellifera’da varroa oranı %25. İlkbahar koloni gücü ile arı ölümü arasında güçlü negatif ilişki var (r = −0,754, p < 0,01).

Sınır: Bu çalışma ırkı enfeksiyon durumundan ayıramıyor. Melezlerin kötü kışlaması ırk kaynaklı mı, hastalık yükü mü, belli değil. Melezler ayrıca C soy hattı ana arı içeriyor (mtDNA’da %24,5).

7. Estonya: 2.439 koloni, anket tabanlı

Tummeleht ve arkadaşları (2022), 196 arılıkta (2.439 koloni) kış ölümünü etkileyen risk faktörlerini inceledi. Arılık büyüklüğü, varroa yükü, Amerikan yavru çürüklüğü anlamlı çıktı; ırkın genel etkisi anlamlı değil (P = 0,142). Buckfast’a göre İtalyan (P = 0,041) ve esmer Avrupa arısı (P = 0,017) daha düşük kış ölümüyle ilişkili.

Sınır: Gözlemsel çalışma. Çok sayıda faktör aynı anda modelde ve ırk bilgisinin nasıl toplandığını özetten doğrulayamadık. İtalyan arının burada iyi görünmesi, yukarıdaki Romanya ve Macaristan sonuçlarıyla çelişiyor.

8. Avrupa genelinde yerel uyum (COLOSS)

Avrupa’da 21 arılıkta 16 stokla yapılan deneyde yerel stoklar ortalama 553 gün, yerel olmayanlar 470 gün hayatta kaldı (fark 83 gün). Ayrıntı ıslah ve heterozis yazımızda. Bu oturumda makalenin tam metnini yeniden açamadık, rakamlar önceki taramamızdan.

Tek tabloda

Ne söylüyor, ne söylemiyor?

Söyleyebildiğimiz:

1. Aynı ırk her yerde aynı sonucu vermiyor. İtalyan arı Romanya, Macaristan ve Malta’da kötü, İsveç’te ağırlık kaybında en yüksek ama anlamsız, Estonya’da ise iyi görünüyor.
2. Yerel stok, ithal stoktan çoğu çalışmada daha uzun yaşıyor (Malta, COLOSS, Erzurum’da yerli en düşük kayıp).
3. Koloni gücü ve varroa yükü, ırk etkisini gölgeleyecek kadar güçlü (Sibirya, Estonya, İsveç koloni büyüklüğü).

Söyleyemediğimiz:

• “X ırkı soğuğa dayanıklıdır” ya da “Y ırkı soğuğa dayanıksızdır” gibi genel bir hüküm. Malta örneği, ligustica’nın kaybının soğukla açıklanamayacağını gösteriyor.
• Bu çalışmaların hiçbiri, tek başına, nem, soğuk, don, kış yemi ve varroayı ırktan ayıracak bir tasarıma sahip değil.

Okuyucuya açık sorular

1. Malta’da yerli arıyı ayakta tutan şey genetik uyum mu, yoksa varroaya karşı hijyenik davranış mı? Yazarlar ikisini de ölçmüş ama nedenselliği kuramıyor.
2. Romanya’da İtalyan arının daha yüksek ölümü %69 nem ve %74 nem farkıyla mı, yoksa yem ve ana arı kalitesiyle mi ilgili? Çalışma bunu ayrıştırmıyor.
3. Erzurum’da yerli arı en düşük kayıpla çıktı. Bu “yerli ırk üstün” mü demek, yoksa “tek bölge, tek kış” mı?
4. Estonya’da İtalyan arının iyi görünmesi gerçek bir etki mi, yoksa hangi arılığın hangi ırkı kullandığına dair bir yan etki mi?
5. Siz kendi arılığınızda kışlama kaybını en çok neye bağlıyorsunuz: soğuğa, neme, yeme, varroaya ya da ana arıya? Kayıtlarınız var mı?

Pratik çıkarım

Irk seçmeden önce şunlara bakın:

• Aynı bölgede, aynı yıllarda, en az birkaç kışı kapsayan karşılaştırma var mı?
• Kayıp yüzdesi mi, hayatta kalma süresi mi veriliyor? Koloni sayısı yazılı mı?
• Varroa ve ana arı yaşı kontrol edilmiş mi?
• Yerel ekotip seçeneği denendi mi? Erzurum’da yerli arı en düşük kayıpla çıktı, Malta’da yerli arı ithal arıdan iki kat uzun yaşadı.

Karşılaştırmalı kayıtlarınız varsa (ırk, ana arı yaşı, varroa sayımı, kış öncesi gücü, kış kaybı), bu kayıtlar çoğu zaman bir ırk reklamından daha bilgilendirici olur.

Sık sorulan sorular

En az kışlama kaybı yaşayan ırk hangisi?

Tek bir yanıt yok. Erzurum’da yerli arı (%30,87) en düşük kayıpla çıktı. Romanya’da Karpat arısı İtalyan arıdan iyiydi. Malta’da yerli arı ithal İtalyan arıdan uzun yaşadı. İsveç’te alt türler arasında anlamlı fark çıkmadı. Sonuç; bölgeye, ölçüte ve yönetime bağlı.

İtalyan arı soğuğa dayanıksız mıdır?

Romanya ve Macaristan çalışmaları kötü kışlamaya işaret ediyor. Ama Malta’da sıcak iklimde de ithal İtalyan arı yerlisinden önce kayboldu, İsveç’te ise ağırlık kaybı farkı anlamlı çıkmadı. Yani “soğuk” tek açıklama gibi görünmüyor. Ayrıntılı tartışma için İtalyan arısı yazımıza bakın.

Buckfast kışı iyi geçirir mi?

Erzurum’da Buckfast %32,68 kayıpla Karniyol’a yakın, yerliden biraz yüksekti. İsveç’te ağırlık kaybı alt türlerle anlamlı farklılaşmadı. Sibirya’da melezlerde kayıp yüksekti ama enfeksiyonla karışıktı. Bu yüzden “iyi” ya da “kötü” demek için veri yetersiz. Ayrıntı için Buckfast yazımıza bakın.

Kışlama kaybını azaltmak için ırk değiştirmek yeterli mi?

Çalışmalar bunun yeterli olmadığını gösteriyor. Sibirya’da ilkbahar koloni gücü ile arı ölümü arasında güçlü ilişki var, Estonya’da varroa yükü ve arılık büyüklüğü anlamlı. Ana arı kalitesi, varroa kontrolü ve kış öncesi güç ırk kadar önemli olabilir. Ana arı üretimi yazımıza da bakabilirsiniz.

Yerli arı her zaman daha mı iyi?

Bu seride baktığımız çalışmalarda yerel stok çoğunlukla ithal stoktan iyi ya da eşit çıktı. Ama “yerli” tanımı net olmayabilir: Türkiye’de gezginci arıcılık nedeniyle yerli populasyonların yapısı karışmış durumda (Anadolu arısı yazımıza bakın).

Eksikler ve okuyamadığımız kaynaklar

• Länderinstitut Hohen Neuendorf: Okuduğumuz 2001 faaliyet raporunda ırk bazında kışlama sonucu yok. Yalnızca kurumun kendi stoku var (323 koloniden 273’ü çıktı, %15 kayıp). Sonraki yılların raporlarını okumadık.
• Bavyera LWG performans testi (2021/22): Raporda ırk bazlı kışlama verisi yok. Diğer yılların raporlarını açmadık.
• Avusturya ve diğer kurum raporları: Irk karşılaştırmalı kışlama verisi bulamadık, okumadık.
• Büchler ve arkadaşları (2014) GEI çalışması: Bu oturumda tam metne erişim engellendi, rakamlar önceki taramadan.
• Macaristan 1995-96 çalışması: Yazar adları, koloni sayısı ve kesin yüzdeler okuyabildiğimiz sayfada yok.
• Pârvu 2009: Koloni sayısı özette yok.
• İtalya’nın kendi ulusal kışlama kayıp verisi (ör. İtalyan araştırma kurumları): Okumadık, İtalyan yazısına eklenebilir.
• Bu yazı ırk-bazlı karşılaştırmalara odaklandı. COLOSS’un yıllık kayıp anketlerinin ırk dışı risk faktörleri (varroa yönetimi, kovan tipi vb.) ayrı bir yazı konusu.

Kaynaklar

• Cengiz, M. M. ve Erdoğan, Y. (2017/2018). Erzurum Narman ırk karşılaştırması (ayrıntı için Kafkas arısı yazımız).
• Pârvu, M. ve ark. (2009). Studies on the resistance to wintering of the Italian bees Apis mellifera ligustica reared in Romania. Scientific Papers: Animal Science and Biotechnologies 42(2). spasb.ro
• Macaristan 1995-96 karşılaştırması: Overwintering capability and spring population size of honeybee colonies (Apis mellifera L.) in Hungary. International Journal of Horticultural Science. ojs.lib.unideb.hu
• Uzunov, A. ve ark. (2023). Development, behaviour, productivity, and health status of the native honey bee Apis mellifera ruttneri vs. the introduced A. m. ligustica in Malta. Apidologie 54:34. Springer
• Norrström, N., Niklasson, M. ve Leidenberger, S. (2021). Winter weight loss of different subspecies of honey bee Apis mellifera colonies in southwestern Sweden. PLoS ONE 16(10): e0258398. PLoS ONE
• Ostroverkhova, N. V. ve ark. (2024). Estimates of the vitality and performances of Apis mellifera mellifera and hybrid honey bee colonies in Siberia: a 13-year study. PeerJ 12:e17354. PeerJ
• Tummeleht, L., Orro, T. ve Viltrop, A. (2022). Risk factors for honey bee (Apis mellifera L.) mortality in Estonian apiaries during 2012-2013. Agronomy Research. core.ac.uk
• Länderinstitut für Bienenkunde Hohen Neuendorf, Tätigkeitsbericht 2001. hu-berlin.de
• LWG Bayern, Leistungsprüfung Bienen 2021/22. lwg.bayern.de
• Büchler, R. ve ark. (2014). The influence of genetic origin and its interaction with environmental effects on the survival of Apis mellifera L. colonies in Europe. Journal of Apicultural Research 53(2).