Oksalik asit, Varroa mücadelesinde en çok konuşulan organik asit. Ama “oksalik asit işe yarıyor” cümlesi çoğu zaman hangi koşulda, hangi uygulamayla, hangi ölçümle sorularını atlıyor. Bu yazıda hakemli çalışmaların ne ölçtüğünü yazdık.

Bu yazı dozaj, süre ya da uygulama talimatı vermez. Ürün seçimi, doz ve ruhsat durumu için resmî makam ve veteriner hekim esastır. Türkiye’de hangi oksalik asit ürünlerinin ruhsatlı olduğunu bu çalışmada doğrulamadık. Bu yazı 22 Kasım 2026 itibarıyla okuduğumuz kaynaklara dayanıyor.

Kısa özet

  • Oksalik asit mühürlü yavru gözündeki akara ulaşmıyor; ergin arı üzerindeki akarı etkiliyor (Tellarini Prieto ve ark., 2024, giriş bölümü).
  • Georgia ve Alabama’da 99 kolonide, yavru varken tekrarlı buharlaştırma akar oranını azaltmadı, olsa olsa sabit tuttu (Berry ve ark., 2022).
  • Yavru molasıyla birleştirildiğinde etkinlik arttı (Berry ve ark., 2023); Avrupa’da 370 koloniyle etkinlik uygulama biçimine göre yaklaşık %48-90 arasında kaldı (Büchler ve ark., 2020).
  • Yüksek dozlu buharlaştırmanın işçi ve ana arıya etkisi, 32 yuvalık küçük bir denemede incelendi; yazarlar anlamlı bir olumsuz etki bulmadı ama örnek küçük ve güç düşük.

Okuma notu

  • Ölçülmüş veri: Makalede yöntemi ve örnek sayısı belli sayılar.
  • Beyan / yorum: Yazarın çıkarımı ya da kurumun görüşü.
  • Okuyamadık: Kaynağa ulaşamadığımız bilgi.

Temel mantık: Neden yavru önemli?

Tellarini Prieto ve arkadaşlarının girişine göre oksalik asit mühürlü gözdeki akarlara etki etmiyor, yalnızca ergin arıdaki (dağılma evresindeki) akarlara etkiyor; bu yüzden uygulama biçimi yavru döngüsü boyunca tekrarlanıyor. Bu, o makalenin kendi verisi değil, giriş bölümündeki aktarım.

Çalışma 1: Yavru varken tekrarlı buharlaştırma (Berry ve ark., 2022)

Journal of Insect Science 22(1): 15. Georgia ve Alabama, 2019 ve 2020, toplam 99 koloni; uygulamalı ve uygulamasız (kontrol) gruplar. Uygulamalı kolonilere 35 gün boyunca yedi uygulama yapıldı; akar sayımı gün 0, 21 ve 42’de alkol yıkamasıyla.

  • 35 günlük akar oranı değişimi: uygulananlarda yaklaşık −0,7 (±2,5 SE), kontrol grubunda yaklaşık +4,4 (±2,6 SE); fark anlamlı (p = 0,003).
  • Yazarların ifadesi: “OA did not reduce V. destructor numbers; at best, it held them static.” Yani düşürmedi, sabit tuttu. Yazarlar uygulamayı yaygın ölçütlere göre etkisiz buldu.
  • UGA 2020 grubunda yavru, ergin arı ve bal stoğunda anlamlı fark çıkmadı (yavru p = 0,534; ergin arı p = 0,653; bal p = 0,136); yazarlar bunu oksalik asidin görece güvenli olduğuna yorumluyor.
  • Sınırlar: test edilen doz diğer çalışmalardaki etkili görülen dozdan düşüktü (yazarlar belirtiyor); yavru varken uygulanmıştı; sadece bir grupta koloni sağlığı ölçüldü; kış sağkalımı ölçülmedi.

Çalışma 2: Yavru molasıyla birlikte (Berry ve ark., 2023)

Ayrıntılı tabloyu yavru molası yazımızda verdik. Özet: mola + oksalik asit grubunda 72 saatlik akar ölümü zeminin yaklaşık 6 katı, yalnız oksalik asit grubunda yaklaşık 2,9 katıydı; yalnız molada anlamlı değişim yoktu. Kullanılan düzeyler etiketteki miktarın üzerindeydi; tek mevsim, tek bölge; koloni sağkalımı ölçülmedi.

Çalışma 3: Avrupa denemesi (Büchler ve ark., 2020)

Journal of Apicultural Research 59(5): 764-773. 10 ülke, 11 yer, 370 koloni. Ana arı kafeslemesiyle birleşen oksalik asit etkinliği %48,16 ile %89,57 arası; en yüksek değerler yavrusuz dönemde damlatma ve süblimasyonla. Bal verimi ve koloni gelişimi bulgularını okuyamadık.

Çalışma 4: İşçi ve ana arı güvenliği (Tellarini Prieto ve ark., 2024)

Frontiers in Bee Science, Ağustos 2024, Saskatchewan Üniversitesi ve ortakları. Haziran 2023’te Saskatoon’da 32 yuva kuruldu; dört gruba (kontrol ve üç artan düzey) ayrıldı, haftada bir, dört hafta buharlaştırma. Dört koloni ana arısını kaybetti ve çıkarıldı; 28 koloni analiz edildi.

  • İşçi ölümü: En yüksek düzeydeki grupta kontrole göre anlamlı biçimde fazla ölü işçi; ortalama yaklaşık 148 arı fazla (yazarlar bunu koloni işçi nüfusunun %1,5-2’si olarak tarif ediyor).
  • Yavru hücresi: Tüm gruplarda azaldı; en yüksek grupta %23, kontrolde %2. Fark anlamlı değildi.
  • Koloni büyüklüğü: Tüm gruplarda arttı; doz etkisi yok.
  • Ana arı hücresi üretimi: Anlamlı etki yok (koloni başına yaklaşık 13).
  • Yeni çiftleşen ana arıların sperm canlılığı: Ortalama yaklaşık %61; gruplar arasında fark yok.
  • Oksalik aside maruz kalan ana arılar: Kabul oranı %86 (28’de 24); 40. günde hayatta kalan %64 (28’de 18); yavru, küme büyüklüğü, sperm canlılığı ve sayısında doz farkı yok.

Yazarlar kısa ve uzun vadede anlamlı bir olumsuz etki bulmadıklarını, yalnızca en yüksek düzeyde kısa süreli ölü işçi artışı olduğunu yazıyor ve sonuçlarının etiket dozunun üzerindeki düzeylerin güvenliğini desteklediğini söylüyor. Biz bu çıkarımı yazarların görüşü olarak aktarıyoruz ve doz önerisi olarak sunmuyoruz.

Bu çalışmanın sınırları (yazarların belirttikleri)

  • Küçük örnek; istatistiksel güç %80’in altında.
  • Mevsim ortasında uygulama; yerel uygulamadan farklı.
  • Buhar sızıntısı; gerçek maruziyet ölçülmedi.
  • Ana arılar yaş, genetik ve tedarikçi bakımından standartlaştırılmadı.
  • Ana arı değerlendirmesi mevsim sonuna denk geldi; etkileri maskelemiş olabilir.

Bizim notumuz: Gücü düşük bir denemede “fark bulunmadı” demek, “fark yok” demek değil. Maruz kalan ana arılarda 40. gün sağkalımı %64; kontrol ana arı sağkalımıyla karşılaştırılan sayı özetlerimizde yoktu, bu yüzden bu oranı yorumlayamadık.

Çelişkiler ve açık noktalar

  • Yavru varken işe yarar mı? Berry 2022: yarım yamalak, sabit tutuyor. Tellarini 2024 giriş bölümü ve Büchler 2020: yavrusuz dönemde etkili. Birbirini destekliyor ama doz ve yöntem farklı.
  • Etiket dozu ile deney dozu uyuşmuyor. Berry 2023 ve Tellarini 2024 etiketin üstünde; Berry 2022 etiketin altında. Bu yüzden çalışmaları birbirine eklemek zor.
  • Uzun dönem etkisi: Kış sağkalımı, ana arı ömrü ve tekrarlı yıllık uygulama etkisi bu çalışmalarda ölçülmedi.

Türkiye’de durum

Türkiye’de oksalik asidin etkinliğini ölçen bir saha çalışması bulamadık. Ruhsat ve etiket durumunu doğrulamadık. Türkiye’deki ilaç direnci yazımızda flumetrine karşı direnç verilerini anlattık; oksalik asit için aynı tip bir yerel veri yok.

Okuyucuya açık sorular

  1. Oksalik asidin kış öncesi uygulaması Türkiye’nin soğuk bölgelerinde kış kaybını azaltıyor mu? Veri yok.
  2. Yinelenen yıllık uygulamanın ana arı ömrüne etkisi nedir?
  3. Etiket dozunda yavru molasıyla birleşik etkinlik nedir? (Berry’nin dozları etiketin üstündeydi.)
  4. Oksalik aside karşı akar duyarlılığı zamanla değişiyor mu? Elimizdeki çalışmalar bunu ölçmedi.

Sık sorulan sorular

Oksalik asit yavru varken işe yarar mı?

Berry 2022’de yavru varken yedi tekrarlı buharlaştırma akar oranını azaltmadı, sabit tuttu. Oksalik asit kapalı gözdeki akara ulaşmadığı için yavrusuz dönem ya da yavru molası daha anlamlı görünüyor. Bu bir kanıt özeti; uygulama için resmî makam ve veteriner hekim.

Ana arıya zarar verir mi?

Tellarini 2024’te yüksek düzeylerde bile ana arı kabulü %86, 40. gün sağkalımı %64 idi ve doz farkı çıkmadı; ama örnek küçük ve güç düşük. “Zarar vermez” yerine “bu denemede fark bulunmadı” demek daha doğru.

İşçi arılara etkisi nedir?

Aynı denemede en yüksek düzeyde kontrole göre fazla ölü işçi görüldü (yaklaşık 148 arı fazla; yazarlara göre nüfusun %1,5-2’si). Diğer ölçümlerde anlamlı fark çıkmadı.

Kaç gram, kaç kez uygulamalıyım?

Bu yazı doz vermez. Ürün etiketine, resmî makamın ve veteriner hekimin önerisine uyun. Çalışmalarda kullanılan düzeyler etiketin altında ya da üstünde olabiliyor ve birbirine eklenemez.

Eksikler ve okuyamadığımız kaynaklar

  • Büchler 2020 tam metni: Özetten okuduk.
  • Tellarini 2024: Tam metni okuduk ama kontrol ana arıların sağkalım rakamını özetimizde göremedik.
  • Berry 2022 ve 2023: Özet-metin tutarsızlıkları (2023) yazıda belirtildi.
  • Doz ve ruhsat: Bilerek vermedik; Türkiye ruhsatını doğrulamadık.
  • Uzun dönem ve kış sağkalımı: İncelenen çalışmalarda ölçülmemişti.

Kaynaklar

  • Berry, J. A. ve ark. (2022). Assessing Repeated Oxalic Acid Vaporization in Honey Bee Colonies for Control of Varroa destructor. Journal of Insect Science 22(1): 15. PMC
  • Berry, J. A., Braman, S. K., Delaplane, K. S. ve Bartlett, L. J. (2023). Inducing a summer brood break increases the efficacy of oxalic acid vaporization. Journal of Insect Science 23(6): 14. PMC
  • Büchler, R. ve ark. (2020). Summer brood interruption as integrated management strategy for effective Varroa control in Europe. Journal of Apicultural Research 59(5): 764-773. SRUC
  • Tellarini Prieto, E. E. ve ark. (2024). Safety assessment of high doses of vaporized oxalic acid on honey bee worker health and queen quality. Frontiers in Bee Science. Frontiers