Türkiye'de Varroa İlaç Direnci: Flumetrin Mutasyonları, İlaçlama Alışkanlıkları ve Ölçülenle Söylenenin Farkı

Önceki yazımızda varroaya dayanıklı arıyı seçmeyi anlattık. Bu yazı bir adım geri gidiyor: bugün arıcının elindeki asıl araç olan ilaç, Türkiye’de ne kadar iş görüyor?

Kısa cevap: İki farklı Türkiye çalışması, flumetrin (Bayvarol türü şeritlerin etken maddesi) direnciyle ilişkili genetik değişimin yüksek olduğunu gösterdi. Ama bu çalışmalar kendi aralarında birebir örtüşmüyor ve hiçbiri “ilaç sahada işe yaramıyor” demeyi tek başına kanıtlamıyor. Aşağıda neyin ölçüldüğünü, neyin beyan olduğunu ve neyin açık kaldığını ayırdık.

Okuma notu

• Ölçülmüş veri: Kaynağı, yeri, yılı ve örnek sayısı belli sayılar.
• Beyan / anket: Arıcının söylediği. Veri değil, iddia olarak okunmalı.
• Haber: Tek kaynaklı anlatı. Delil olarak değil, nasıl doğrulanacağını tartışmak için kullandık.
• Bu yazıda ilaç dozu ya da uygulama talimatı yok. İlaç kullanımında etiket, veteriner hekim ve resmi öneriler esas alınmalı.

Önce basit mantık: “direnç” ne demek?

Flumetrin ve tau-fluvalinate (Apistan türü şeritlerin etken maddesi) piretroid grubundan. Bu ilaçlar akarın sinir hücresindeki bir kanalı (voltaj kapılı sodyum kanalı) etkiler. Kanalın 925. noktasındaki yapı taşı normalde lösin (L). Bu yapı taşı değiştiğinde (valin, izolösin ya da metiyonin) ilacın akara etkisi azalıyor ve araştırmacılar bunu direnç belirteci sayıyor.

İki önemli ayrım:

1. Genetik direnç (mutasyon var) ile sahada etkisizlik (şerit koydum, akar düşmedi) aynı şey değil. İkincisini göstermek için ayrıca deneme gerekir.
2. Akarda mutasyonun görülmesi, o arıcının ilacının “tutmadığını” tek başına kanıtlamaz. Ama ilacın iş görme ihtimalini düşürdüğüne dair güçlü bir işarettir.

Türkiye’de iki ölçüm çalışması

Yarsan ve ark. 2024: il il

Sınırlar (yazarların kendi yazdıkları ve metinden görülenler): Yalnızca genetik analiz var, biyolojik deneme yok. Örneklenen kolonilerin ilaçlama geçmişi bilinmiyor. Arılık sayısı verilmemiş. Metin “her bölgeden en az 50 örnek analiz edildi” dese de tabloda Adana, Şanlıurfa, Muğla, Tekirdağ ve Ordu bu sayının altında kalıyor (Muğla’da 24 akar toplanmış, 18’i dizilenmiş). Toplanan 332 akardan 279’unun analiz edilmesinin nedeni makalede açıklanmıyor. Metiyonin formu yalnızca iki ilde (Adana ve Şanlıurfa), heterozigot olarak görülmüş.

Çelikkol ve Doğaç 2025: bölge bölge

Kastamonu, Trabzon ve Ordu değerleri makalede duyarlı allel oranı olarak verilmişti; yukarıda %100’den çıkararak hesapladık. Aydın ve İzmir değerlerini okuyabildiğimiz metinde bulamadık. Sınırlar: tek mevsim, yalnızca flumetrinli şerit uygulanan kovanlar, il başına 80 akar. İller arası farklar çoğunlukla istatistiksel olarak anlamlı değil. Veriler yazarlardan talep üzerine isteniyor, yani dışarıdan doğrulanamıyor.

İki çalışma birbirini doğruluyor mu?

Genel yön aynı: iki çalışmada da Muğla yüksek (%89 ve %92,5), Akdeniz ve Ege yüksek, Karadeniz görece düşük. Ama ayrıntıda farklar var ve bunlar açık soru olarak kalıyor:

1. Ordu: Yarsan’da %94, Çelikkol’da %58,75. Ölçüt farkı (dirençli genotipli akar oranı ile dirençli allel oranı) ve yıl (2021, 2022) farkı bunu kısmen açıklayabilir. Daha olası bir hipotez ise örnekleme farkıdır: Çelikkol yalnızca flumetrinli şerit uygulanan kovanlardan örnek almıştır. Bu kovanlarda dirençli akarlar zaten seçilmiş olabilir; dolayısıyla ölçülen oran, genel popülasyonu değil, ilaç baskısı altındaki popülasyonu yansıtıyor olabilir.
2. Ölçü birimi: “Akarların %69’u dirençli genotipte” (Yarsan) ile “%83 dirençli allel” (Çelikkol) aynı şey değil; karşılaştırırken dikkatli olmak gerekiyor.

İki çalışmada da biyolojik deneme yok; ikisi de yalnızca genetik belirteç ölçüyor. Yani “mutasyon var, ilaç tutmuyor” bağlantısı bu verilerle kurulmuş değil.

Arıcı ne yapıyor? İki eski anket

Bunlar beyan verisi ve eski (2012 ve 2015). 2020 sonrası Türkiye genelinde yapılmış, yayınlanmış bir ilaç kullanım anketi bulamadık. Bu yüzden aşağıdaki rakamlar bugünkü durumu yansıtmıyor olabilir; yalnızca o dönemdeki alışkanlıklara dair fikir verir.

Karahan ve Karaca (2016), 2015’te yapılan çalışmada işletmeler birden fazla ilaç saymış; sayılar kişi sayısı. Varroa’ya karşı ilaç kullanan işletme oranı Adana’da %91, Konya’da %76. Makalede ilaçlama zamanı, bulaşıklık sayımı ve ilaç seçimi anlatılmıyor; yalnızca yazarların “kovanlarında varroa olmasa bile ilaç kullanmaktadır” yorumu var. Kaç arıcının sayım yaptığına dair veri yok.

Düzce (Kekeçoğlu ve ark., 2013; Nisan-Temmuz 2012, 412 arıcı):

İlaç kararını kim veriyor? Kendi bilgisi %47,80, veteriner hekim %26,30, başka arıcıların tavsiyesi %25,50, birlik ya da danışman %9,95 (birden fazla cevap var, toplam %100’ü geçiyor). İlaçlama zamanı için sayısal veri yok; yazarlar arıcıların “doğru zamanda ilaçlama yapmadığını” yazıyor. Makalede bazı oranlar kendi içinde tutarsız, bu yüzden tek tek değerlere değil genel tabloya bakmak daha doğru.

Uluslararası bağlam: Türkiye’ye özgü bir sorun değil

• Direnç çabuk gelişiyor: Lester’ın 2023 derlemesine göre tau-fluvalinate ve amitraz direnci 1991’de, flumetrin 1995’te, kumafos 2001’de bildirildi.
• Dönüşümlü kullanım sanıldığı kadar güçlü değil: Aynı derlemeye göre Uruguay’da kumafos direnci 9 yıl kullanılmadıktan sonra bile sürdü, İspanya’da en az 5 yıl. Modelleme çalışması, dönüşümün ancak bir piretroidin 4-6 yılda bir kullanılmasıyla işe yarayabileceğini söylüyor; derleme yazarı bunu pratik bulmuyor. Bu yüzden Türkiye çalışmalarının “dönüşümlü kullanın” önerisi de tek başına yeterli bir çözüm olarak sunulmamalı. Derleme, karışım ve yumuşak asitlerin ayrıca araştırılması gerektiğini söylüyor.
• Oksalik asit: 1994-2022 arasındaki 274 etkinlik değerini inceleyen sistematik derleme (73 kaynak, 32 ülke) 30 yılda dirençle ilgili sağlam kanıt bulmadı. Değerlerin 224’ü (%81,8) %70 ve üstünde, 146’sı (%53,3) %90 ve üstündeydi. Düşük etkinlikler çoğunlukla yavru varlığı gibi koşullara bağlanmış. Yazarlar “kanıt yok” ile “direnç yok”un aynı şey olmadığını da vurguluyor.
• Zamanlama önemli: Florida’da Jack ve ark. (2024) yaptığı çalışmada aynı ilacın etkisi mevsime göre değişti; yazarlar ilaçlamayı takvime göre değil, sayımla izlemeyi ve kış-ilkbahar uygulamalarının daha güvenilir göründüğünü yazıyor. Tek bölge (Florida) verisi.

Buradan çıkan ezber kırıcı sonuç: “Bu yıl ilaç tutmadı” hissinin nedeni her zaman direnç değil. Yavru varlığı, mevsim ve uygulama zamanı da etkinliği düşürüyor. Bunu ayırmanın yolu ilaçtan önce ve sonra sayım yapmak.

Ne söyleyemeyiz?

• “Türkiye’de flumetrin artık hiç işe yaramıyor.” İki çalışma da yalnızca genetik belirteç ölçüyor, sahada etkinlik ölçmüyor.
• “Mutasyon yüzdesi = ilacın başarısızlık yüzdesi.” Genotip ile saha etkinliği arasındaki ilişki bu verilerle kurulmadı.
• “Şu ilaca geçerseniz sorun çözülür.” Amitraz ve diğer ilaçların Türkiye’deki saha etkinliği için okuduğumuz bir ölçüm yok; yalnızca kullanım anketleri var.
• “Anket sonuçları bugünkü uygulamayı gösterir.” Düzce 2012 ve Adana-Konya 2015 verisi; 2020 sonrası yayınlanmış bir Türkiye anketi yok.

Okuyucuya açık sorular

Özellikle şu iki soru pratikte en kritik olanlar:

2. Genetik direnç yüksekken bile flumetrin kullanılan kovanlarda varroa düşüşü gözleniyorsa, bu mutasyonun sahadaki gerçek etkisi ne?
3. Türkiye’de bugün arıcıların kaçı ilaçtan önce ve sonra sayım yapıyor? Elimizdeki anketler bunu sormuyor.

Diğer açık sorular:

1. Ordu’daki %94 (2021) ile %58,75 (2022) farkı gerçek bir değişim mi, yoksa örnekleme ve ölçü farkı mı?
2. Gezginci arıcılık direnç genlerini illere yayıyor olabilir mi? Bu iki çalışmanın tasarımı bunu sınamıyor.
3. Siz hangi ilacı, hangi dönemde kullanıyorsunuz ve etkisini nasıl ölçüyorsunuz? Sayım kaydınız var mı?

Pratik çıkarım

Bu yazıdaki hiçbir kaynak bir ilaç ya da doz önermiyor. Kaynaklardan çıkan, yalnızca arıcılık kayıtlarıyla ilgili çerçeve şu (bizim özetimiz):

• İlaçtan önce ve sonra aynı yöntemle sayın. Etkinliği ancak böyle ayırırsınız. Direnç mi, zamanlama mı, yavru mu, ayrılamaz.
• Hangi yıl hangi etken maddeyi kullandığınızı yazın. Yarsan çalışmasında örneklenen kolonilerin ilaçlama geçmişi bilinmiyordu; bu, direnç yorumunu zorlaştıran ana nedenlerden biri.
• Takvime değil sayıma bakın. Jack ve ark. etkinliğin mevsime göre değiştiğini gösterdi.
• İlaç seçimini etiket, veteriner hekim ya da resmi öneriye dayandırın. Düzce anketinde karar yaklaşık yarı yarıya “kendi bilgisi”ne dayanıyordu.
• İlaçlamayı seçilimle birlikte düşünün. Direnç seçilimi için varroa seleksiyon yazımıza, varroanın kışlama kayıplarındaki yerine kışlama yazımıza bakın.

Sık sorulan sorular

Türkiye'de varroa flumetrine dirençli mi?

İki çalışmada dirençle ilişkili L925 mutasyonu yüksek bulundu: Yarsan 2024’te akarların %69’u dirençli genotipte, Çelikkol 2025’te ortalama dirençli allel %83,29. Ama bu çalışmalar yalnızca genetik belirteç ölçtü; sahadaki etkinsizlik ayrıca ölçülmedi.

Mutasyon varsa ilaç hiç işe yaramaz mı?

Bu verilerle bunu söyleyemeyiz. Mutasyon, ilacın akar üzerindeki etkisini azaltabilir ama etkinlik sayımla ölçülmeli. Bu çalışmalarda saha etkinliği ayrıca ölçülmedi.

İlaç tutmadıysa dirençtir diyebilir miyim?

Hayır, tek başına söyleyemezsiniz. Yavru varlığı, mevsim ve uygulama zamanı da etkinliği düşürebiliyor (oksalik asit derlemesi ve Florida çalışması). İlaçtan önce ve sonra sayım yapmak nedeni ayırmanın yoludur.

İlaçları dönüşümlü kullanmak direnci önler mi?

Kesin söylenemez. Lester’ın 2023 derlemesine göre dönüşümün sağlam bir geçmişi yok; kumafos direnci 5-9 yıl kullanılmayınca bile sürdü. Karışım ve yumuşak asitler araştırılması gereken alanlar olarak sayılıyor.

Oksalik asit için direnç var mı?

30 yılı kapsayan sistematik derleme sağlam direnç kanıtı bulmadı. Ama yazarlar bunun direnç olmadığı anlamına gelmediğini, standart testlere ihtiyaç olduğunu söylüyor. Etkinlik yavru varlığına göre değişiyor.

Anketlerdeki ilaç kullanım oranlarına güvenebilir miyim?

Yalnızca arıcının beyanı olarak okuyun. Düzce (2012) ve Adana-Konya (2015) verileri eski. 2020 sonrası yayınlanmış bir Türkiye anketi bulamadık.

Eksikler ve okuyamadığımız kaynaklar

• Amitraz direnci: Türkiye’de amitraz için ölçülmüş saha ya da genetik veri bulamadık. Kanada’da amitraz ve piretroid direnç mutasyonlarını inceleyen bir çalışma arama sonuçlarında vardı ama okumadık.
• Aydın ve İzmir: Çelikkol çalışmasında bu iller için okuyabildiğimiz değer yok.
• Anketler: Düzce 2012 ve Adana-Konya 2015 verileri eski. 2020 sonrası Türkiye genelinde yapılmış, yayınlanmış bir ilaç kullanım anketi taramamızda çıkmadı.
• Ham veri: Çelikkol çalışmasının verisi yalnızca talep üzerine paylaşılıyor.

Kaynaklar

• Yarsan, E. ve ark. (2024). Investigation of resistance against to flumethrin using against Varroa destructor in Türkiye. Veterinary Research Communications 48(3):1683-1696. PMC
• Çelikkol, E. ve Doğaç, E. (2025). The status of pyrethroid resistance mutation frequencies in Varroa destructor populations in the most important beekeeping areas of Türkiye. Experimental and Applied Acarology 94:32. Springer
• Karahan, S. ve Karaca, Y. (2016). Adana ve Konya illerindeki arıcılık faaliyetleri ve koloni kayıpları. SDÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 20(2). DergiPark
• Kekeçoğlu, M. ve ark. (2013). Düzce arıcılık işletmeleri. DergiPark
• Lester, P. J. (2023). Integrated resistance management for acaricide use on Varroa destructor. Frontiers in Bee Science. Frontiers
• Jack, C. J. ve ark. (2024). Evaluating the seasonal efficacy of commonly used chemical treatments on Varroa destructor population resurgence in honey bee colonies. Journal of Insect Science 24(3). OUP
• Oksalik asit etkinliği ve direnç üzerine sistematik derleme. PMC