Varroa Sayımı Nasıl Yapılır? Alkol Yıkama, Pudra Şekeri, Tabla ve Eşik Değerleri: Ölçülmüş Verilerle

Varroa mücadelesinde ilk soru “hangi ilaç” değil, “kaç akar var ve nasıl saydık?” olmalı. Ama sayımın kendisi de ölçüm hatası taşıyor. Aşağıda yöntemlerin ne kadar akar yakaladığını ve eşik değerlerinin neye dayandığını, bulabildiğimiz çalışmalardan yazdık.

Bu yazı 14 Kasım 2026 itibarıyla okuduğumuz kaynaklara dayanıyor. İlaç ya da dozaj önerisi içermez.

Kısa özet

• Aynı kavanozdaki 300 arıda tek bir pudra şekeri sallaması akarların yaklaşık %78’ini, tek ethanol yıkaması %72’sini, eter yöntemi %42’sini buldu (Yeni Zelanda, 2025). Tekrar sayısı ve süre arttırılınca bazı yöntemler %95’in üzerine çıktı.
• Eşik değerleri tek bir sayı değil. Kaynaktan kaynağa ve mevsimden mevsime değişiyor; bazı eski kaynaklarla yeni tablolar arasında on kata varan fark görünüyor.
• Tedavi sonrası sayımı tekrarlamak, tedavinin işe yarayıp yaramadığını görmenin tek yolu. İngiltere ve Galler’deki gözlemsel bir veri, uygulama zamanını kaçıran arıcılarda kayıpların daha yüksek olduğunu gösteriyor.

Okuma notu

• Ölçülmüş veri: Yöntemi, örnek sayısı ve kaynağı belli sayılar.
• Beyan / yorum: Kurumun, derlemenin ya da bir arıcının önerisi; dayanağı bu yazıda doğrulanmamış.
• Eski ya da bölgesel kaynak: Yıl ve yer belirtildi; Türkiye’ye aktarılabilirliği ölçülmedi.

Sayım yöntemleri ve ölçülen kurtarma oranları

Taylor ve arkadaşlarının 2025 Apidologie çalışması bu soruyu doğrudan ölçtü: Hamilton’da (Yeni Zelanda) sonbaharda, tek arılıktaki 8 kovandan 100 kavanoz (her biri yaklaşık 300 arı; kavanoz başına 17-113 akar). Her yöntemden sonra kalan akarlar ethanol çalkalaması ve suyla durulamayla çıkarıldı; kurtarma oranı toplam akar sayısına bölünerek hesaplandı.

Yazarların sonucu: iki kısa şeker sallaması, üç deterjan yıkaması, üç ethanol yıkaması ve 35 dakikalık Apistan maruziyeti 300 arılık örnekten akarların %95’inden fazlasını çıkardı. Eter yönteminin sonuçları çok değişken olduğu için tedavi kararı için önerilmedi; duman yöntemleri güvenilmez bulundu.

Neden önemli? “Şekerle de saydım, 3 akar çıktı” cümlesi, tek sallamanın yaklaşık beşte birini kaçırabildiğini hesaba katmıyor. Üstelik her iki yöntemde de yöntem parametresi (süre, tekrar, şeker miktarı) sonucu etkiliyor.

Bu çalışmanın sınırları

• Tek arılık, tek mevsim, tek ülke.
• 300 arı kolonideki arıların yaklaşık %0,5’i; yavru gözündeki akarlar sayılmıyor (yazarların notu).
• Yazarlar eşiklerin bölgeye ve yönetime göre değişebileceğini de ekliyor.
• Apistan satırı Türkiye için ayrıca önemli: bu yöntem akar şeritteki etken maddeye dirençli değilse çalışıyor. Türkiye’de flumetrin direnci bildirildiği için bu kavanoz yöntemine güvenmeden önce Türkiye’de varroa ilaç direnci yazımıza bakın.

Eski ölçümler ne diyordu?

• Nebraska Üniversitesi (Ellis ve Acedo, 2001, uzantı rehberi, hakemli makale değil): Şeker yuvarlama yöntemini eter yönteminden daha verimli buluyor; eter yönteminin akarın ancak bir kısmını yakaladığını söylüyor. Dayanak rakamları metinde yok.
• Randy Oliver (arıcı blogu, 2007’den güncellenmiş, hakemli değil): Kendi testlerinde eter yönteminde %50-75, şeker sallamada yaklaşık %65-70 kurtarma bildiriyor; bir başka çalışmada şeker için %80-90 anıyor. Alkol/deterjan yıkamasını en tutarlı yöntem sayıyor.

Bu eski rakamlarla Taylor 2025 aynı yönü gösteriyor: tek ve kısa sallama kayıp veriyor, yıkama daha tutarlı. Ama eski rakamlar farklı koşullarda ölçülmüş; birbirine eklenmemeli.

Tabla ve doğal akar düşüşü

Florida Üniversitesi’nin bilgi notu (IN1257) yapışkan tablanın tüm koloniyi yansıttığını, ancak doğal düşüşün çıkan yavru miktarına çok bağlı olduğunu ve bu yüzden tedavi kararı için tek başına güvenilmez olduğunu söylüyor. Tabla bir enfestasyon oranı vermiyor; koloni büyüklüğünü bilmeden sayıyı yorumlamak zor (aynı kaynakta verilen örnek: 3.000 akar 10.000 arılık bir koloniyi çok, 50.000 arılık birini daha az yorar).

Oliver de tablanın yavru başlangıcında ve bitişinde güvenilmez olduğunu, yavrusuz dönemde ise kavanoz örneklerinin daha uygun olduğunu yazıyor (blog; hakemli değil).

Eşik değeri: tek bir sayı yok

Florida notu tablonun nasıl türetildiğini açıklamıyor ve “genel olarak %2-3’te hemen tedavi” önerisiyle tablonun nasıl uzlaştığını da göstermiyor. Nebraska rehberindeki değerler, güncel tablolardan on kata yakın yüksek; yaş ve bölge farkı akla yatkın ama bunu gösteren bir karşılaştırma bulamadık.

Eşik neden mevsime bağlı?

Jack ve arkadaşlarının 2023 çalışması (Frontiers in Ecology and Evolution, Kuzey-Orta Florida): her biri 20 koloni içeren 4 arılık × 2 deneme, toplam 160 koloni. Tedaviler farklı mevsimlerde yapıldı, aylık alkol yıkamalarıyla (200-300 arı) sayıldı. Ekonomik eşik olarak 3 akar/100 arı alındı.

• Kış ve ilkbahar tedavisi: Akar sayısı eşiğin altında yaklaşık 4-5 ay kaldı.
• Yaz ve sonbahar tedavisi: Eşik 3 aydan kısa sürede aşıldı.
• Koloni ömrü (deneme 1): Kışın tedavi edilenler ortalama 11,5 ay, yazın tedavi edilenler 7,5 ay yaşadı.

Yazarlar sonuçların Kuzey-Orta Florida’ya ve benzer iklimlere özgü olduğunu, genetik, virüs yükü ve hava gibi etkenlerin ayrılamadığını belirtiyor. Yani: eşik sabit bir sayı olmaktan çok, “ne kadar zamanda yeniden yükselir” sorusunun parçası.

Sayım ve uygulama zamanı: İngiltere verisi

O’Shea-Wheller ve arkadaşları (Entomologia Generalis, 2024-2025, Exeter Üniversitesi), İngiltere ve Galler’deki BeeBase kayıtlarını inceledi (2016-2020; 4.339 arıcı, 37 il, 18.700 koloni). Gözlemsel bir çalışma; haber özetine göre arıcıların üçte birinden fazlası önerilen uygulama programından saptı ve tedaviyi geciktirenlerde koloni kayıpları beklenenden yüksek çıktı. Haberde kayıp yüzdesi verilmemiş; tam makaleye ulaşamadık. Gözlemsel veri nedensellik kanıtlamaz: tedaviyi aksatan arıcı başka şeyleri de aksatıyor olabilir.

Türkiye’de durum

Türkiye’de arıcıların tedavi öncesinde akar saydığını ya da hangi yöntemi kullandığını gösteren bir veri bulamadık. Türkiye’deki varroa ilaç direnci çalışmaları ilaç etkinliğini ölçtü; sayım pratiğini ölçmedi. Yani “arıcılar saymadan ilaçlıyor” demek için de, “sayıyor” demek için de elimizde dayanak yok. Bu açık bir soru.

Tropilaelaps için sayım

Tropilaelaps akarı daha küçük ve hızlı; yukarıdaki Varroa doğruluk ölçümleri onun için doğrulanmış değil. De Guzman ve arkadaşlarının 2017 derlemesi de güvenilir bir örnekleme yönteminin hâlâ araştırıldığını yazıyor. Ayrıntı için Tropilaelaps yazımıza bakın.

Kaynakların ortak noktası

Bu bizim özetimiz; hiçbiri tek reçete olarak geçmiyor:

1. Yaklaşık 300 arılık örnek, kuluçka çerçevesinden, kraliçe alınmadan.
2. Yöntemin parametresini (süre, tekrar, şeker miktarı) yazıya geçin; “bir kez salladım” ile “iki kez 15 sn, 10 g şekerle” aynı ölçüm değil.
3. Eşiği kendi bölgenizdeki kaynaklara ve mevsime göre okuyun; tek bir sayı yok.
4. Tedavi sonrası sayımı tekrarlayın.
5. Eter yöntemi ve duman yöntemleri güvenilir bulunmadı (Taylor 2025).

Okuyucuya açık sorular

1. Türkiye koşullarında (gezginci arıcılık, farklı mevsimler) tek şeker sallamanın kurtarma oranı kaç? Ölçüm yok.
2. Kuzey-Orta Florida’da 3 aylık yeniden yükselme, Türkiye’nin yüksek rakımlı bölgelerinde ne olur? Ölçüm yok.
3. Yavru gözündeki akarı hesaba katan, sahada uygulanabilir bir yöntem var mı?
4. Sayım yapan ama sonucu ilaç kararına bağlamayan arıcı oranı nedir?

Sık sorulan sorular

Pudra şekeri mi alkol yıkama mı daha doğru?

Taylor 2025’te tek sallama %78, tek deterjan yıkaması %86, tek ethanol yıkaması %72 buldu. Yani tek denemede deterjan yıkaması önde, ama fark küçük ve tek arılıkta ölçüldü. İki kısa şeker sallaması (en az 10 g şekerle) %95’in üzerine çıktı. Bu yüzden “hangisi daha doğru”dan çok “kaç kez ve ne kadar süre” sorusu belirleyici.

Eşik değeri kaç?

Tek bir değer yok. Güncel bir tabloda yavrusuz kışlık dönemde 100 arıda 3’ün üzeri “tehlike”, zirve nüfusta 5’in üzeri tehlike. Eski bir Nebraska rehberi sonbaharda yavrusuz dönem için çok daha yüksek değerler veriyor. Bölgeniz ve mevsiminiz için yerel kaynağa bakın.

Kaç kovanı saymalıyım?

Florida notu, 10’dan az kolonisi olanların hepsini, daha büyük arılıklarda en az 8 rastgele koloniyi ya da toplam kolonilerin %3-5’ini sayarak aylık izlemeyi öneriyor. Bu bir kurumun önerisi; dayanağı notta açıklanmamış.

Tabla tek başına yeterli mi?

Kaynaklara göre hayır: doğal düşüş çıkan yavruya bağlı ve oran vermiyor. Kavanoz örnekleriyle birlikte kullanmak daha anlamlı.

Tedavi sonrası sayım neden gerekli?

Tedavinin işe yarayıp yaramadığını görmenin başka yolu yok; Florida notu da tedavi sonrası örnekleme öneriyor. Türkiye’deki flumetrin direnci çalışmaları da etkinliğin ölçülmeden varsayılamayacağını gösteriyor.

Eksikler ve okuyamadığımız kaynaklar

• Dietemann ve arkadaşları 2013 (COLOSS BEEBOOK Varroa standart yöntemleri): Monitoring bölümünü okuyamadık; yalnızca dolaylı atıfla (Florida notu) kullandık.
• Taylor 2025: Sayfanın yalnızca ilk kısmını okuduk; yazar listesi kesikti.
• O’Shea-Wheller: Tam metne ulaşamadık, haber özetine dayandık.
• Nebraska ve Oliver: Hakemli değil; eski.
• Honey Bee Health Coalition tablosunun dayanağı: Bulamadık.
• Türkiye’de sayım pratiği: Veri bulamadık.

Kaynaklar

• Taylor, M. A., Goodwin, R. M., McBrydie, H. M., Cox, H. M. ve ark. (2025). Relative effectiveness of methods that sample worker honey bees to estimate Varroa destructor populations. Apidologie 56, 14. Springer
• Jack, C. J. ve ark. (2023). Season of treatment and Varroa population growth. Frontiers in Ecology and Evolution. Frontiers
• Ellis, M. D. ve Acedo, P. A. (2001). Using the Sugar Roll Technique to Detect Varroa Mites. Nebraska Extension NebGuide G1430. CORE
• Florida Üniversitesi IFAS. Varroa izleme bilgi notu (IN1257). EDIS
• Oliver, R. Scientific Beekeeping (blog, hakemli değil). Makale
• O’Shea-Wheller, T. ve ark. Varroa tedavi uyumu. Entomologia Generalis (Exeter haberi). Exeter
• de Guzman, L. I. ve ark. (2017). Ecology, life history, and management of Tropilaelaps mites. Journal of Economic Entomology 110(2). USDA-ARS